Maraqlıdır ki, hər Formula 1 təkərinin yolla təmas sahəsi təxminən bir insan ovucu qədərdir. Yəni 800 kiloqramdan ağır bolid, saatda 350 km-dən çox sürət, 5G-yə çatan yanal qüvvə və minlərlə at gücünə bərabər yüklər məhz bu kiçik sahə vasitəsilə idarə olunur.
Bu səbəbdən Formula 1 təkərləri avtomobil sənayesinin ən mürəkkəb mühəndislik məhsullarından hesab olunur.
Formula 1 təkəri necə hazırlanır?
Hazırda Formula 1-in yeganə rəsmi təkər təchizatçısı İtaliyanın Pirelli şirkətidir. Yarışlarda istifadə olunan təkərlər adi zavod istehsalı məhsulları deyil. Onlar xüsusi olaraq Formula 1 üçün hazırlanır və hər biri yüzlərlə fərqli əməliyyatdan keçir.
Bir təkərin hazırlanması zamanı 200-dən çox müxtəlif komponentdən istifadə olunur. Əsas materiallar bunlardır:
- təbii kauçuk;
- sintetik kauçuk;
- karbon qarası (Carbon Black);
- silika;
- müxtəlif polimerlər;
- qatran və xüsusi qatqılar;
- yüksək temperaturlu yağlar;
- kükürd;
- polad tellər;
- aramid lifləri (Kevlar tipli materiallar);
- neylon və polyester kordlar.
İlk mərhələdə bütün bu materiallardan müxtəlif rezin qarışıqları hazırlanır. Daha sonra təkərin daxili karkası qurulur, polad və sintetik liflər yerləşdirilir, rezin qatları əlavə edilir və bütün konstruksiya yüksək temperatur və təzyiq altında vulkanizasiya olunur.
Bu proses rezinə həm elastiklik, həm də möhkəmlik qazandırır.
İstehsaldan sonra isə hər təkər rentgen, lazer və ultrasəs avadanlıqları ilə yoxlanılır. Ən kiçik qüsur aşkar edilərsə, həmin təkər yarışlara göndərilmir.
Tərkiblər niyə fərqlidir?
Formula 1-də “Hard”, “Medium” və “Soft” sözləri əslində yalnız yumşaqlıq demək deyil.
Pirelli mövsüm üçün altı müxtəlif “slick” tərkib hazırlayır:
- C1
- C2
- C3
- C4
- C5
- C6 (bəzi mövsümlərdə)
C1 ən sərt, C6 isə ən yumşaq tərkibdir.
Bu tərkiblər arasındakı fərq yalnız rezinin yumşaqlığında deyil.
Mühəndislər hər qarışıqda aşağıdakı xüsusiyyətləri dəyişirlər:
- polimerlərin quruluşu;
- silikanın miqdarı;
- karbon qarasının nisbəti;
- rezinin elastikliyi;
- istilik keçiriciliyi;
- aşınmaya davamlılıq;
- optimal işləmə temperaturu.
Məsələn, yumşaq tərkibli təkərlər asfaltın ən kiçik nahamarlıqlarını belə “qucaqlayır”. Bu isə daha yüksək ilişmə və daha sürətli dövrə vaxtı deməkdir. Lakin bunun əvəzində onlar daha tez qızır və daha sürətlə aşınır.
Sərt tərkiblər isə daha gec isinir, lakin uzun məsafədə performanslarını daha yaxşı qoruyurlar.
Hard, Medium və Soft necə seçilir?
Televiziyada gördüyümüz ağ, sarı və qırmızı rənglər konkret tərkib deyil.
Pirelli hər yarış üçün altı tərkibdən yalnız üçünü seçir.
Məsələn:
| Rəng | Tərkib |
|---|---|
| Ağ (Hard) | C2 |
| Sarı (Medium) | C3 |
| Qırmızı (Soft) | C4 |
Növbəti yarışda isə vəziyyət belə ola bilər:
| Rəng | Tərkib |
|---|---|
| Ağ | C3 |
| Sarı | C4 |
| Qırmızı | C5 |
Seçim trasın asfaltı, döngələrin sayı, hava temperaturu, yüklənmə və gözlənilən strategiyalar nəzərə alınaraq edilir.
Yağış təkərləri necə işləyir?
Quru hava təkərləri tam hamar olur. Bunun səbəbi təmas sahəsini maksimum artırmaqdır. Yağış başlayanda isə protektorlu təkərlər istifadə olunur.
Intermediate
Yaşıl işarəlidir. Nəm asfalt üçün nəzərdə tutulub. Saatda təxminən 30 litr suyu təmas nöqtəsindən uzaqlaşdıra bilir.
Full Wet
Mavi işarəlidir. Güclü yağış üçün hazırlanıb. Saatda təxminən 85 litr suyu kənara ata bilir. Əgər quru hava təkəri ilə yaş trasa çıxılsa, su rezinlə asfalt arasında qalacaq və bolid demək olar ki, idarəolunmaz vəziyyətə düşəcək.
Formula 1 təkəri adi avtomobil təkərindən nə ilə fərqlənir?
Fərqlər düşündüyünüzdən qat-qat çoxdur.
| Adi avtomobil | Formula 1 |
|---|---|
| 40-60 min km xidmət edir | 60-120 km üçün hazırlanır |
| Rahatlıq ön plandadır | Maksimum performans əsasdır |
| Səs-küy az olmalıdır | Səs əhəmiyyət daşımır |
| İstənilən hava şəraitində işləyir | Hər hava üçün ayrıca təkər var |
| Uzunömürlüdür | Maksimum tutunma üçün tez aşınır |
| Yanacağa qənaət edir | Dövrə vaxtını yaxşılaşdırır |
Ən maraqlı fərqlərdən biri isə rezinin özüdür.
Adi avtomobil təkəri illərlə istifadə oluna bilər.
Formula 1 təkərinin kimyəvi tərkibi isə elə hazırlanır ki, maksimum tutunmanı məhz yarış məsafəsində versin.
Təkər temperaturu niyə bu qədər vacibdir?
Formula 1-də mühəndislərin ən çox danışdığı ifadələrdən biri “işləmə pəncərəsi”dir.
Hər təkərin ideal temperatur diapazonu var.
Bu adətən 90-110°C arasında dəyişir.
Temperatur aşağı olarsa:
- tutunma azalır;
- əyləc məsafəsi uzanır;
- döngələrdə sürət aşağı düşür.
Temperatur həddindən artıq yüksələrsə:
- rezin əriməyə başlayır;
- səth hissəsi dağılır;
- “graining” və “blistering” yaranır;
- dövrə vaxtı sürətlə pisləşir.
Bu səbəbdən pilotlar bəzən təkərləri qızdırmaq üçün ziqzaq hərəkətləri edir, mühəndislər isə pit-stop vaxtını məhz temperatur hesablamalarına əsasən müəyyənləşdirirlər.
Təkərlər bolidin sürətinə necə təsir edir?
Bəzən eyni bolid sadəcə fərqli təkərlə dövrəni 1,5-2 saniyə daha sürətli keçə bilir.
Təkərlər aşağıdakılara birbaşa təsir göstərir:
- start performansı;
- əyləc məsafəsi;
- döngə sürəti;
- sürətlənmə;
- ERS sisteminin səmərəliliyi;
- yanacaq sərfiyyatı;
- pit-stop strategiyası;
- yarışın nəticəsi.
Bəzi yarışlarda məhz düzgün təkər strategiyası daha sürətli bolidi məğlub edib.
Bunun ən məşhur nümunələrindən biri 2021-ci ildə Fransa Qran Prisidir. Red Bull komandası Maks Ferstappen üçün iki pit-stop strategiyası seçərək, yarışın son dövrələrində təzə təkərlərin üstünlüyü sayəsində Lyuis Həmiltonu geridə qoymuşdu. Bu yarış Formula 1 tarixində təkər strategiyasının qələbəyə necə çevrilə biləcəyinin ən parlaq nümunələrindən biri hesab olunur.
Bir Formula 1 təkərinin qiyməti neçəyədir?
Pirelli rəsmi qiymət açıqlamır.
Lakin mütəxəssislərin hesablamalarına görə:
- bir təkərin istehsal dəyəri təxminən 2 000-3 000 ABŞ dolları;
- dörd təkərlik tam dəst isə 8 000-12 000 dollar təşkil edir.
Maraqlıdır ki, komandalar bu məbləği ayrıca ödəmirlər. Bütün təkərlər FIA ilə Pirelli arasında bağlanmış kommersiya müqaviləsi çərçivəsində komandalara təqdim olunur.
Formula 1 təkərləri haqqında maraqlı faktlar
- Bir yarış həftəsonunda hər sürücüyə istifadə üçün məhdud sayda təkər dəsti ayrılır.
- Formula 1 bolidi döngələrdə 5G-dən çox yanal qüvvə yaradır və bütün bu yükü təkərlər daşıyır.
- Təkərin daxili temperaturu bəzi hallarda 120°C-yə qədər yüksələ bilir.
- Təkər təzyiqində cəmi 0,1 PSI fərq bolidin davranışını hiss olunacaq dərəcədə dəyişə bilər.
- Quru hava təkərləri protektorsuzdur. Bunun səbəbi asfaltla maksimum təmas sahəsi yaratmaqdır.
- 2022-ci ildən Formula 1-də 13 düymlük təkərlər 18 düymlük yeni nəsil təkərlərlə əvəz olunub. Bu dəyişiklik yol avtomobillərində istifadə olunan texnologiyalara daha yaxın həllərin hazırlanmasına imkan verib.
Nəticə
Formula 1-də sürücülər yarışları qazansa da, bunu mümkün edən əsas amillərdən biri təkərlərdir. Bolidin mühərriyi nə qədər güclü, aerodinamikası nə qədər mükəmməl olsa da, bütün bu imkanlar asfaltla cəmi dörd ovuc böyüklüyündə təmas nöqtəsi vasitəsilə reallaşır. Elə buna görə də Formula 1 dünyasında belə bir məşhur fikir var: “Təkərlər yolla danışan yeganə hissədir.” Mühəndislərin hər yarışda ən çox diqqət yetirdiyi detalın məhz təkərlər olması da təsadüfi deyil.
Şərh əlavə et