Bəzi yarışlar təqvimə əlavə olunur. Bəziləri isə təqvimə düşməzdən əvvəl tarix yazmağa başlayır.
Bakı Şəhər Halqasının hekayəsi də məhz belə bir hekayədir. Bu gün şəhərin mərkəzindən keçən, İçərişəhərin divarları ilə müasir Bakının küçələrini birləşdirən trası görəndə onun arxasında dayanan danışıqları, müxtəlif layihələri, tərəddüdləri və siyasi-iradi qərarları təsəvvür etmək çətindir.
Amma bir vaxtlar bütün bunlar hələ kağız üzərində idi. Azərbaycan Formula 1-ə ev sahibliyi edən ölkə deyildi. Bakı isə dünyanın ən nüfuzlu avtoidman çempionatının növbəti dayanacağı kimi yox, bu xəritəyə düşmək istəyən bir şəhər kimi tanınırdı.
Bu hekayə məhz həmin arzunun necə gerçəyə çevrildiyindən bəhs edir.
İlk addımlar: Formula 1 qapısını döymək
Bakı ilə Formula 1 arasındakı münasibətlərin təməli 2010-cu illərin əvvəllərində qoyulmağa başladı. Azərbaycan artıq beynəlxalq idman tədbirlərinə maraq göstərir, paytaxt isə böyük yarışların keçirilməsi üçün öz imkanlarını nümayiş etdirirdi. Hətta 2012-ci ildə Red Bull komandası Neftçilər Prospektində nümayiş yürüyüşü keçirmiş və Devid Kulthard performansı ilə yerli avtoidmansevərləri valeh etmişdi.
Bu istiqamətdə İdman və Gənclər Nazirliyinin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Onlar nazirlik kimi, ölkənin Formula 1-ə daxil olması prosesində danışıqların əsas qurumlarından biri idi. Qarşıda isə asan məsələ yox idi: FOM-la, yəni Formula 1-in kommersiya hüquqlarını idarə edən qurumla razılığa gəlmək, FİA-nın tələblərini qarşılamaq və şəhər daxilində belə bir yarışın keçirilməsinin mümkünlüyünü sübut etmək.
Formula 1 təqviminə düşmək yalnız maliyyə imkanları ilə həll olunan məsələ deyildi. Şəhərin infrastrukturu, təhlükəsizlik, trasın layihələndirilməsi, logistika və beynəlxalq təşkilatların etimadı bir-birini tamamlamalı idi.
Bakı üçün bu, həm idman, həm də təşkilati baxımdan böyük bir imtahan idi.
Bir neçə layihə arasından doğulan tras
Şəhər küçələrində yarış keçirmək ideyası konkret bir trasla başlamamışdı. Bakı üçün müxtəlif marşrut variantları nəzərdən keçirilirdi. Söhbət sadəcə avtomobillərin hansı küçələrdən keçməsindən getmirdi. Məqsəd şəhərin simasını qoruyaraq yüksək sürətli, texniki və televiziya baxımından maraqlı bir Formula 1 trası yaratmaq idi.
Bu mərhələdə almaniyalı tras memarı Herman Tilke və onun komandası mühüm iş gördü. Tilkenin qarşısında klassik yarış trasından fərqli bir tapşırıq vardı: hazır şəhər mühitində, tarixi binalar və dar küçələr arasında müasir Formula 1 standartlarına uyğun dövrə hazırlamaq.
Nəticədə formalaşan Bakı trası saat əqrəbinin əksinə hərəkət edilən, təxminən 6 kilometr uzunluğunda küçə dövrəsi oldu. Onun ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri İçərişəhərin yanından keçən dar və texniki hissə, digəri isə geniş sahil prospekti boyunca uzanan uzun düz xətt idi.
Bu iki fərqli xarakterin bir trasda birləşməsi Bakı layihəsini adi küçə yarışından fərqləndirən əsas cəhətlərdən birinə çevrildi.
Üç variant, bir seçim: gözəllik və çətinlik arasında
Bakı layihəsinin ən maraqlı detallarından biri məhz trasın seçim prosesidir. Herman Tilke sonradan açıqlamışdı ki, üç müxtəlif variant hazırlanmışdı. Sonda Gənclər və İdman Nazirliyi texniki baxımdan ən çətin olan konfiqurasiyanı seçmişdi. Səbəb isə sadə idi: bu variant həm daha maraqlı, həm də Bakını daha yaxşı göstərən layihə idi.
Bu qərar bir növ layihənin fəlsəfəsini müəyyənləşdirdi.
Daha rahat, daha sadə, daha az riskli marşrut seçmək mümkün idi. Lakin Bakı üçün məqsəd yalnız yarış keçirmək deyildi. Şəhərin özünü də yarışın bir hissəsinə çevirmək istəyirdilər.
Beləliklə, İçərişəhərin qala divarları, Qız qalası, Neftçilər prospekti və Xəzər sahili bir Formula 1 hekayəsinin dekorasiyasına yox, onun əsas qəhrəmanlarından birinə çevrildi.
Tilke illər sonra Bakı layihəsinin onun üçün nə qədər maraqlı olduğunu vurğulayacaqdı. Çünki burada hazır şəhərin küçələri ilə işləmək, mövcud məkanın məhdudiyyətləri daxilində həm təhlükəsiz, həm də cəlbedici tras yaratmaq lazım idi.
Bir şəhəri Formula 1-ə uyğunlaşdırmaqla Formula 1-i şəhərin ruhuna uyğunlaşdırmaq arasında fərq var. Bakı layihəsində ikinci yanaşma üstün gəldi.
Danışıqlar masasında Bakı
Formula 1-ə gəlişin arxasında trasın çəkilməsi qədər vacib başqa bir proses də gedirdi: beynəlxalq səviyyədə razılaşmalar.
Azad Rəhimovun FOM və FİA ilə danışıqları bu yolun əsas hissələrindən biri idi. Layihənin həyata keçirilməsi üçün kommersiya tərəfi ilə razılaşmaq, yarışın beynəlxalq təqvimə salınmasına nail olmaq və FİA-nın texniki-təhlükəsizlik standartlarına uyğunluğunu təmin etmək tələb olunurdu.
Həmin dövrdə Formula 1-in kommersiya rəhbəri Berni Ekklstoun idi. Bakı ilə bağlı danışıqların fonunda müxtəlif tarixlər səsləndirilirdi. 2013-cü ilin sonlarında yarışın 2016-cı ildə keçirilməsi barədə məlumatlar yayılmış, 2014-cü ilin mayında isə Azərbaycanın 2015-ci il təqviminə daxil ediləcəyi açıqlanmışdı. Sonradan debütün 2016-cı ilə təxirə salındığı bildirildi.
Bu, Formula 1 tarixində yeni ölkənin meydana çıxması idi. Amma Azərbaycan tərəfi üçün həmin xəbər yalnız təqvimdə yeni sətrin yaranması demək deyildi. Ölkənin beynəlxalq idman təşkilatçılığı iddiasının ən böyük sınaqlarından biri artıq qarşıda idi.
Jan Todtun Bakıya baxışı
FİA prezidenti Jan Todtun Bakıya səfəri də bu prosesin yadda qalan məqamları sırasında xatırlanır. Todt həmin illərdə Formula 1-in texniki və idarəçilik dünyasını dərindən bilən, federasiyanın ən mühüm qərarverici simalarından biri idi.
Bakı kimi yeni küçə trasının beynəlxalq səviyyədə qəbul edilməsi üçün FİA-nın mövqeyi mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Trasın şəhərin tarixi hissəsindən keçməsi, dar küçələri və təhlükəsizlik məsələləri xüsusi diqqət tələb edirdi.
2014: xəyalın təqvimə düşdüyü il
2014-cü ilin mayında yayılan xəbər Azərbaycan avtoidmanı üçün dönüş nöqtəsi idi. Azərbaycanın Formula 1 təqviminə daxil olacağı açıqlanmışdı. İlkin plan 2015-ci il olsa da, debüt sonradan 2016-cı ilə keçirildi.
Bu xəbəri yalnız bir idman tədbirinin elan edilməsi kimi qəbul etmək az olardı.
Çünki həmin günə qədər Formula 1 Azərbaycan üçün televizorda izlənilən, dünyanın müxtəlif şəhərlərində keçirilən böyük bir yarış idi. İndi isə bu yarışın özü Bakıya gələcəkdi. Pilotlar Azərbaycanın paytaxtında sükan arxasına keçəcək, komanda mühəndisləri şəhər küçələrində strategiya quracaq, milyonlarla tamaşaçı isə Bakının görüntülərini dünyanın hər yerindən izləyəcəkdi.
Bir zamanlar danışıqlar masasında müzakirə olunan layihə artıq təqvimdə öz yerini axtarırdı.
Fernando Alonso: Bakının ilk böyük elçilərindən biri
2016-cı ildə bu tarixçəyə daha bir xüsusi ad əlavə olundu: Fernando Alonso.
İkiqat Dünya Çempionu həmin il Bakı Şəhər Halqasının rəsmi elçisi kimi layihənin tanıdılmasında yer aldı. Bu seçim təsadüfi görünmürdü. Alonso artıq Formula 1 dünyasında böyük nüfuza malik idi. Onun adı yeni trasın və yeni Qran Prinin beynəlxalq auditoriyaya təqdimatına əlavə diqqət gətirirdi.
Təsəvvür edin: Azərbaycan ilk dəfə Formula 1-ə ev sahibliyi etməyə hazırlaşır. Bakı küçələrində hələ ilk yarışın həyəcanı yaşanmayıb. Və bu yeni hekayənin simalarından biri Fernando Alonso olur. Karyerasında dünya çempionluqları, böyük mübarizələr və saysız-hesabsız yarış hekayələri olan ispaniyalı pilot Bakının ilk Formula 1 səhifəsində öz izini qoyur.
Bu, Bakı üçün yalnız reklam xarakterli əməkdaşlıq deyildi. Həmin dövrdə Formula 1-in böyük adlarından birinin layihə ilə əlaqələndirilməsi yeni yarışın qlobal diqqətə çıxarılmasına xidmət edirdi.
Alonsonun adı bu gün də Azərbaycan Formula 1 tarixinin başlanğıcındakı maraqlı detallardan biri kimi xatırlana bilər. Çünki bəzən tarixi hadisələr yalnız qalibin adı ilə yadda qalmır. Həmin hadisənin ilk günlərində yanında dayanan simalar da onun ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Bakı Şəhər Halqası on il əvvəl öz tarixini yazmağa başlayanda, Fernando Alonso da bu başlanğıcın yadda qalan adlarından biri idi.
İlk dövrə: sükan arxasında Gülhüseyn Abdullayev
Bakı Şəhər Halqasının tarixində 26 may 2016-cı il ayrıca qeyd olunmağa layiqdir. Çünki həmin gün bu trasda ilk dəfə Azərbaycanı təmsil edən sürücü sükan arxasına keçdi.
Gülhüseyn Abdullayev Formula 3 bolidi ilə Bakı küçələrinə çıxdı və şəhər trasının ilk dövrəsini məhz o tamamladı. Formula 1-in Bakıya gəlməsinə artıq sayılı həftələr qalırdı. Tras hələ yenicə formalaşırdı, yarışın özü qarşıda idi. Amma Azərbaycanın avtoidman tarixində başqa bir ilk artıq gerçəkləşmişdi.
Bu, adi test dövrəsi kimi görünə bilərdi. Əslində isə həmin anın simvolik mənası böyük idi. Bakı ilk dəfə Formula yarışlarının səsinə hazırlaşırdı və o səsin içində Azərbaycan sürücüsünün mühərrik səsi də vardı.
Gülhüseyn Abdullayev sonradan müxtəlif beynəlxalq Formula çempionatlarında Azərbaycanı təmsil etdi və ölkəmizin Formula yarışlarında çıxış etmiş yeganə sürücüsü olaraq tarixə düşdü. Amma onun Bakı ilə bağlı hekayəsində ən xüsusi səhifələrdən biri məhz həmin 26 may günüdür.
Hələ Fernando Alonso Bakı Şəhər Halqasının rəsmi elçisi kimi yeni layihənin tanıdılmasına kömək edirdi. Hələ Formula 1 komandaları Bakıda ilk yarışlarına hazırlaşırdı. Hələ şəhər küçələrində dünya çempionlarının mübarizəsi başlamamışdı.
Və bütün bunlardan əvvəl Azərbaycanlı bir gənc Formula 3 bolidinin sükanı arxasında Bakı Şəhər Halqasının asfaltına çıxdı.
Bəlkə də on il sonra bu anı xatırlayanda ən gözəl tərəf elə budur: Bakıdakı Formula tarixinin ilk səhifələrindən birində Azərbaycan sürücüsünün də imzası var.
2016: ilk dəfə mühərrik səsləri
Nəhayət, 2016-cı ilin iyununda Bakı Formula 1-in ilk yarışına ev sahibliyi etdi. Bu, Avropa Qran Prisi adı ilə keçirilən debüt idi.
Həmin həftəsonu şəhərin səsi dəyişmişdi. Neftçilər prospektindəki gündəlik hərəkətin yerini yarış hazırlıqları, tribunalar və komanda qonaqlıqları almışdı. İçərişəhərin divarları qarşısında Formula 1 avtomobillərinin keçməsi isə illərlə xəyal edilən mənzərəni reallığa çevirmişdi.
Bakı artıq yalnız yarışa ev sahibliyi edən şəhər deyildi. O, Formula 1-in özünəməxsus simasına malik yeni ünvanlarından birinə çevrilirdi.
Uzun düzlük yüksək sürət və ötmə imkanları yaradır, qala divarlarının yanındakı dar hissə isə sürücülərin dəqiqliyini sınağa çəkirdi. Şəhərin tarixi ilə müasir avtoidmanın bu qarşılaşması trasın ən fərqli xüsusiyyətlərindən biri oldu.
2017-ci ildən etibarən yarış Azərbaycan Qran-prisi adı ilə keçirilməyə başladı.
On il sonra: bir trasdan daha artığı
Bu gün Bakı Şəhər Halqasının tarixçəsinə geriyə baxanda, qarşıya çıxan mənzərə təkcə bir yarışın uğur hekayəsi deyil.
Bu, bir ölkənin Formula 1-ə daxil olmaq istəyinin konkret layihəyə çevrilməsi, müxtəlif tras variantları arasından seçim edilməsi, şəhərin tarixi simasının qorunaraq beynəlxalq yarış mühitinə uyğunlaşdırılması və mürəkkəb təşkilati işlərin bir araya gətirilməsi tarixidir.
Azad Rəhimovun və layihənin digər iştirakçılarının qarşısında duran məsələ sadəcə avtomobillərin keçəcəyi küçələri müəyyənləşdirmək deyildi. Onlar Bakını dünyanın ən böyük avtoidman səhnələrindən birinə çıxarmaq istəyirdilər. Herman Tilke və komandası isə bu istəyin asfalt üzərində formasını yaratdı.
Bu gün trasın dar döngələrində hər səhv millimetrlə ölçülür, uzun düzlükdə sürət göstəriciləri yüksəlir, tribunalar isə hər il yeni bir yarış hekayəsinə şahidlik edir. Lakin bütün bunların başlanğıcında hələ asfaltlanmamış küçələr, müxtəlif layihələr və danışıqlar masasında formalaşan bir fikir dayanırdı.
Bakı Şəhər Halqası artıq 10 yaşındadır. İlk yubileyini keçirən bu trasın tarixində 2016-cı ilin ilk yarışı sadəcə başlanğıc nöqtəsi deyil. O, Azərbaycanın Formula 1 təqviminə daxil olduğu, Bakının isə dünya avtoidmanının şəhərlərindən birinə çevrildiyi andır.
On il əvvəl Bakıya Formula 1 gətirmək bir layihə idi. Bu gün isə Bakı Şəhər Halqası həmin layihənin asfalt üzərində qalan canlı tarixidir.
Şərh əlavə et